Drobne ogłoszenia, drobne ogłoszenia... vol. II

I znów garść tego, co zazwyczaj w strukturze gazety upychane jest po marginesach, ignorowane, a po latach wydaje się nie mniej zajmujące, niż krwawe morderstwo: ogłoszenia, odpowiedzi redakcji, reklamy.

Najbardziej rozczula mnie - niestrudzonego poszukiwacza archiwalnych numerów "Tajnego" - to zapewnienie, że brakujące numery można sobie uzupełnić po 30 gr od sztuki. Ach!

 

Za: "Tajny Detektyw" nr 41 rok I, 25 X 1931, nr 4 i 10 rok II, 24 I i 6 III 1932, nr 47, rok III, 19 XI 1933, nr 33, 34, 36, rok IV, 12 VIII, 19 VIII i 2 IX 1934

Czasami musi, bo się udusi

Tabloid czasem musi, bo się udusi. Musi wypluć całą swoją tabloidowość, rynsztokowość, mieszaninę krwi i spermy, jarmarczne błyskotki. Kiedy brakuje doraźnych zbrodni, które można opisać z najdrobniejszymi, najbardziej odrażającymi szczegółami, sięga się do historii. Historia oferuje nam niezmierzone obrzydlistwa i jest jedną z ukochanych nauk tabloidów - oczywiście, nie sama w sobie, ale szumowiny, które się zbierają na powierzchni uczonych opracowań, skandaliczne wyimki, przypisy wypolerowane i podniesione do rangi istoty sprawy. Wszystkie te "Skandale papieskich dworów", "Żywoty wielkich ladacznic" czy "Z torturami przez wieki i kraje" są od niepamiętnych czasów ulubioną pożywką prasy brukowej. Imał się tego również "Tajny detektyw" w serii artykułów o egzekucjach pt. "Widmo śmierci".

Oczywiście, opisy "historyczne" są tu stosowane nadal dowolnie; chodzi o możliwe nagromadzenie krwawych szczegółów, czytanych potem z rumieńcami przez gimnazjalistów w Płońsku czy Równem, a nie o rzetelną wiedzę. Największy problem panu Mai stwarzała Skała Tarpejska - po pierwsze, triumfujący wódz rzeczywiście odbierał honory w świątyni Jowisza Kapitolińskiego, ale stamtąd urwiska Skały Tarpejskiej nie widział (widziałby je znakomicie stojąc u stóp góry, a nie na jej czubku), po drugie - zrzucenie ze Skały Tarpejskiej do morza graniczy z cudem. Floria Tosca rzuca się do Tybru z murów Zamku Anioła, co - jak ktoś obliczył - wymagałoby pokonania rekordu w skoku w dal, ale skaczący ze Skały Tarpejskiej do najbliższego morza (Tyrreńskiego) musiałby przelecieć około 25 kilometrów... Musiałby użyć wyrzutni dalekiego zasięgu, ta jednak była Rzymianom niedostępna.

Dziwna, dziwna jest konstrukcja tego tekstu - i trochę o to mi chodzi, i stąd ta wklejka. Pan Maja -jeśli to prawdziwe nazwisko, a nie pseudonim - jak widać nie jest wytrawnym pisarzem z wielkim dorobkiem, zresztą taki przecież nie kompilowałby makabreski. A tabloid by go nie drukował. To raczej jakiś podrzędny wyrobnik pióra, który usiłuje zmontować całość, za którą dostanie godną wierszówkę. Zaczyna zatem od standardowego fragmentu o orzeczeniu kary śmierci (doskonale znanego z innych artykułów "Tajnego"), przechodzi do refleksji ogólnej i stamtąd do wymieniania kolejnych typów egzekucji w starożytności, co ma pozór pracy popularnonaukowej. Tymczasem w tę narrację wcina się jakaś koszmarna nowelka, której odbija się czkawką młodopolszczyzna: dalekowschodnia opowiastka o rozpustnej władczyni, cesarzowej Ci Xi (Tseu Hi), babie rzeczywiście dość antypatycznej, której tu przypisane zostają obyczaje Messaliny, księcia Szachrijara (tego, któremu Szeherezada opowiadała baśnie) i postaci z rojeń de Sade'a. A wszystko to w sosie ze zwiędłych w orgji warg i różanych trucizn. Dałbym głowę, że to osobny tekścik który pan Maja popełnił kiedyś w momencie natchnienia i dokleił do reszty, między wódkę a zakąskę, między kartagińskie słonie a czworoboczne pudło z wyciętym otworem na szyję. Anything goes. Nie o kompozycję, nie o akuratność historyczną przecież chodzi. Chodzi a o dreszczyk.

Za: "Tajny Detektyw" nr 10 i 11, rok 2 (6 i 13 III 1932)

Wiosna, pora radosna

Z uwagi na to, że po zaczątkach wiosny prognozy wieszczą nam teraz powrót śniegów, postanowiłem przypomnieć tekst pod uroczym tytułem "Po skwarnem lecie - krwawa zima". Jest tu wszystko, czego czytelnicy tabloidowi łakną jak kania dżdżu: seks, pieniądze i morderstwo. Czegóż więcej pragnąć od artykułu? A jednak autor okrasza go całym mnóstwem smakowitości. Zaczyna się od pastoralno-socjologicznej analizy przemian wsi polskiej. Znany z pism oświeceniowych "szlachetny dzikus" (otwarte pozostaje pytanie, na ile szlachetny) mieszkał, jak się okazuje, pod samym nosem, nie trzeba go było szukać na antypodach - ale właśnie zanikł za sprawą kolei parowej, motoryzacji i zmiany mody. A jednak - coś tam pozostało z pierwotności. I jest to, jak się dowiadujemy, zbrodnia.

Co ciekawe, im dalej wchodzimy w tekst, który korzeniami siedzi gdzieś jeszcze w XIX-wiecznych powieściach o chłopach (Reymont, Balzac, ale nie tylko przecież), tym bardziej widzimy, że właśnie nie ma tu owej "wiejskiej zapalczywości", ganiania się z siekierami i strzelania po pijaku, które znamy z innych artykułów w "Tajnym". Zbrodnia Zimnola była wyrachowana, przygotowana, zaplanowana. Na wskroś - posługując się tymi kategoriami - miejska.

Ujmuje też całe przedstawienie seksu, kwestii kluczowej, skoro o ciążę chodziło. Mamy metaforę wiejską, meteorologiczną ("skwarne lato"), rolniczą ("siewca" zasiał), mamy wreszcie eufemistyczne i skrótowe: "w młodych zawrzała krew [...]dziewczyna zaszła w ciążę." A u dołu strony spora ilustracja w postaci XVIII-wiecznej pastorałki przefiltrowanej przez kino popularne (nie trzeba chyba dodawać, że ta para w scenicznym makijażu to nie Zimnol z Frydrychówną), opatrzona komentarzem w podobny deseń: "nastał czas, gdy wszystko w przyrodzie dojrzewało i żyło pełnią rozkwitu. Słońce przygrzewało, rozpalając krew do temperatury wrzątku." Wieś polska w latach 30-tych zaczynała wychodzić z "Chłopów". Ale mózg korespondenta z Katowic jeszcze tkwił w nich głęboko.

Za: "Tajny Detektyw" nr 10, rok 2 (6 III 1932)

Kryzys męskości, czyli facet ze sprzętem

W swojej uroczej książce "Jak Proust może zmienić twoje życie" Alain de Botton opisuje, jak Proust niekiedy opierał całe swoje teksty na skromnych gazetowych notkach - posługuje się przykładem eseju o matkobójstwie (napisanego po przeczytaniu w gazecie wzmianki o niejakim Henrim van Blarenberghe'u, który w przypływie obłędu zaszlachtował matkę kuchennym nożem) i dodaje: Wiele utworów literackich i dramatopisarskich potraktowalibyśmy jako błahe i nic nam nie mówiące, gdybyśmy z ich treścią zapoznali się najpierw w formie notatki wyczytanej w gazecie przy śniadaniu.

Tragedia pary kochanków w Weronie: młody człowiek odebrał sobie życie w mylnym przekonaniu, że jego ukochana nie żyje. Na wieść o śmierci kochanka dziewczyna również popełniła samobójstwo.

Młoda kobieta w Rosji rzuciła się pod pociąg w wyniku domowych kłopotów.

Młoda matka w jednym z francuskich miasteczek prowincjonalnych zatruła się śmiertelnie arszenikiem na tle osobistych powikłań.

                              (tł. W. Sadkowski)

I taką właśnie wymowną notkę chciałbym dzisiaj przedstawić:

Brandtwein jest wzorowym obywatelem swego miasta; w średniowieczu byłby może rajcą, może starszym cechu, może członkiem bractwa kurkowego - musiał zatem cieszyć się nie tylko poważaniem, ale i względną zamożnością, choć nieprzesadną przecież, skoro mieszkania nie miał na własność, a jedynie je wynajmował - tak czy owak, widoczne na zdjęciu solidne podwójne łoże małżeńskie sugeruje jakiś w miarę trwały fundament. Czasy się jednak zmieniły i jego dobrobyt zależał nie, jak w dawnych epokach, od pracy własnych rąk, ale od zatrudnienia. Wielki Kryzys, który zmiótł z rynku w Stanach i Europie niezliczone mrowie firm i więcej jeszcze etatów, nie tylko pozbawił go posady, ale i, jak widać, możliwości znalezienia kolejnej pracy. Jak dotąd wszystko jest całkowicie jasne: rodzi się zupełnie zrozumiała frustracja, być może depresja, a wraz z nimi zachowania agresywne. Nie tylko Europa i Stany przeżywają kryzys, przeżywa je także męskie ego Brandtweina, który dotychczas, jak się można spodziewać, był dla całej rodziny opoką. Skoro jednak nie potrafił utrzymać tej, skądinąd emocjonalnie bardzo przyjemnej, pozycji, tradycyjny świat wartości, gdzie mężczyzna i kobieta mają ściśle przydzielone role, legł w gruzach. I tego Brandtwein nie przetrzymał, w dodatku, co symptomatyczne, zwrócił swoją agresję nie tylko przeciw samemu sobie, ale i przeciw całej rodzinie. Jak patriarcha, zawiedziony fiaskiem życiowego projektu, jak kieszonkowy kacyk postanawia odejść z całym swoim "potomstwem": wyjmuje parabellum, drobiazg na wyposażeniu każdego "prawdziwego mężczyzny", i próbuje - z różnym skutkiem - uśmiercić cały klan, w tym i samego siebie.

Po osiemdziesięciu latach takie morderstwa "z litości" nad tymi, którzy "sami by sobie nie poradzili" (choć, jeśli uda im się przeżyć, nierzadko radzą sobie całkiem nieźle) nadal się zdarzają, są jednak, mam wrażenie, rzadsze i słabiej osadzone w społecznym kontekście. Rozluźnienie - rozpad, jak wieszczą niektórzy czarnowidze - więzi rodzinnych ma i swoje dobre skutki: każdy kapitan, co to sam sobie sterem, żeglarzem i okrętem, ma wciąż prawo dobrowolnie iść na dno, ale nie znaczy to już, że musi za sobą pociągnąć całą załogę. A i środki po temu ma na ogół znacznie słabsze, bo parabellum na drzewach nie rosną.


Za: "Tajny Detektyw" nr 10, rok 2 (6 III 1932)

Pijane małpy czyli daktyloskopia w służbie eugeniki

Począwszy od XIX wieku w Europie i Stanach narastało zainteresowanie eugeniką - nauką, czy raczej paranauką, zajmującą się "hodowlą człowieka". W latach 30-tych wciąż kwitła (jej największe i najstraszliwsze owoce dopiero miały być zbierane) i była często przyjmowana jako coś najbardziej oczywistego; oto w kąciku "Drobiazgi kryminalne" przeczytać możemy, obok doniesienia o wczesnej odmianie paralizatora (?), taki oto tekścik:

Z punktu widzenia kryminalistyki badanie jest, oczywiście, absurdalne - chyba, że masowo zaczęlibyśmy ginąć mordowani przez zwierzęta, bezmyślnie zostawiające swoje odciski papilarne. Wiedza ta przydać by się mogła w rozwikłaniu zagadki "Morderstwa przy Rue Morgue" opisanego przez E. A. Poe, ale dla całości dziedziny (zwłaszcza poza jej fikcyjnym, literackim zastosowaniem) była ona zbędna. Cóż się zatem z tego tekstu wyłania? Osvaldo Miranda Pinto i Edmond Locard (bo tak się nazywali badacze) podjęli naukowy trud, który musiał się opłacić: mieli tezę, dość powszechnie akceptowaną, a jedyne, co musieli zrobić, to znaleźć "podobieństwa". Skoro wiedzieli, że na jednym końcu stworzenia jest jego korona, czyli biały, zdrowy Europejczyk, a na drugim - mierzwa, czyli chorzy, "ludy prymitywne" i zwierzęta, to z łatwością znaleźli takie linie papilarne, które im tę tezę potwierdziły. Nauka jest w końcu pełna tego rodzaju "zdobyczy", które po kilkudziesięciu czy kilkuset latach budzą powszechne zdziwienie i oburzenie.

Eugenika, jakkolwiek sięga korzeniami jeszcze antyku, uważana jest za dziecko Sir Francisa Galtona (on też ukuł w oparciu o grekę jej nazwę) - po kądzieli wnuka Erasmusa Darwina, wybitnego oświeceniowego lekarza, który był również dziadkiem Karola Darwina, i którego syn też eugeniką się zajmował. Galton był z pewnością jednym z wielkich umysłów angielskich XIX wieku (czytał w wieku lat 2, mając 5 znał podstawy łaciny i greki, a w wieku lat 6 czytywał już dla przyjemności Szekspira), a jego zasługi dla nauki są bezsprzecznie olbrzymie. Sama eugenika bazowała jednak na podstawach, które dziś wydają nam się horrendalne. Oto do człowieka należałoby przyłożyć te same metody, co do zwierząt hodowlanych: najlepsze egzemplarze krzyżować ze sobą i promować ich rozmnażanie, egzemplarze słabe - eliminować z puli genetycznej. Galton myślał raczej o akcji propagandowej, która uświadomiłaby "mocnym" genetycznie, że powinni się rozmnażać obficiej. Jednak bardzo szybko okazało się, że eugenicy śmiało sobie poczynają - zaczęto postulować przymusową sterylizację genetycznie "słabych". W niektórych krajach (jak w USA czy w Szwecji) wprowadzono to oficjalnymi przepisami, w innych (jak w Wielkiej Brytanii) były to "prywatne programy badawcze". Eugenika skierowana była, w zależności od kraju, przeciwko niepełnosprawnym (psychicznie i fizycznie), "nieradzącym sobie w życiu" i "społecznie niedopasowanym"  (czyli ubogim, ale i mającym "niewłaściwe podejście społeczne") oraz/lub "należącym do ras niższych" (tak było np. w przypadku Murzynów w Brazylii, Indian w Kanadzie czy Aborygenów w Australii).

Oczywiście największym i najokrutniejszym programem eugenicznym XX wieku był program nazistowski, który objął sterylizacją ponad 400 tys. osób prowadzących "życie niegodne życia" (chorych, słabych, dysydentów, homoseksualistów, kryminalistów) i uśmiercił 70 tys. (głównie chorych psychicznie). Właściwie dopiero powiązanie eugeniki z komorami gazowymi (zresztą sami Niemcy usprawiedliwiali się w trakcie procesu norymberskiego, że korzystali z osiągnięć naukowych i postulatów eugeników amerykańskich) doprowadziło do zmierzchu tej paranauki.

W 1932 r. "zainteresowanie się sprawą było już obecnie bardzo wielkie", a Miranda Pinto żalił się z problemów badawczych czytelnikom "Trybuny Genewskiej". Z pewnością byli tym głęboko zaciekawieni. Szwajcaria bowiem do lat 70-tych XX wieku (!) prowadziła duży program wynarodawiający Jeniszów, czyli tamtejszych Cyganów, który obejmował sterylizację kobiet i posyłanie dzieci albo do "zdrowych, szwajcarskich rodzin" albo do zakładów dla psychicznie chorych, gdzie traktowano je elektrowstrząsami, itp. (gdyby ktoś chciał doczytać, to polecam wywiad z Mariellą Mehr w "Wysokich Obcasach": http://www.wysokieobcasy.pl/wysokie-obcasy/1,96856,9580787,Mariella_Mehr__Raz__dwa__trzy__dzisiaj_umrzesz_ty.html ). A wszystko to oczywiście w ramach tych samych szlachetnych tez o tworzeniu nowego, lepszego człowieka.

Za: "Tajny Detektyw" nr 10, rok 2 (6 III 1932)

Rysownika mierniczego Siei droga ciernista

W międzywojniu sądy były, mam wrażenie, bardziej niż dziś skłonne do wzruszeń, i bardziej szły po linii oczekiwań publiczności; z jednej strony dysponowały najsroższą karą, czyli karą śmierci, którą orzekano dość często i wykonywano bez większych ceregieli; z drugiej - spektakularnie ułaskawiały, jakby kierowały się porywami serca i skłonnością do romantycznych rozstrzygnięć rodem z trzeciorzędnych powieścideł i filmów. Tak było i w przypadku Siei i Stodołkiewiczówny.

Gdyby nie to, że wiadomości o tej nieszczęsnej parze można znaleźć i w innych źródłach, podejrzewałbym, że to redaktorskie zmyślenie - a jednak, cała ta fabuła z powieści groszowej została zrealizowana w 3D i technikolorze przez Zjednoczenie Twórcze Rzeczywistość Międzywojenna. Zmieściła się tam i famfatalna Stodołkiewicz Genowefa jako "współczesna Manon Lescaut (z Nowego Sącza)" (co zresztą jest dość wątpliwe, bo kawaler des Grieux nie zastrzelił Manon; już prędzej pasowałaby tu Carmen), i zmyślony stryj, i przyzwoity rysownik mierniczy, i zbrodnia będąca zarazem karą dla niewiernej, jak i karą dla tego, co porządki ludzkie i boskie łamie... Jeden tylko kapitan lekarz z sanatorium w Rajczy, Waszula, gryzie się z resztą historii - ale jest jak poboczna powieściowa postać, przywołana tylko po to, żeby posunąć akcję do przodu i rozbawić czytelnika tym, że nie spełnia oczekiwań pań z publiczności (nawiasem mówiąc: zdjęcie pokazuje, że publiczność na rozprawie była jednak głównie męska). I ten tytuł, budzący dziś swym patosem raczej radość, niż współczucie: CZŁOWIEK,DLA KTÓREGO ZGASŁO SŁOŃCE. Sędzia, jeśli tylko miał serce, był bez szans na wydanie sroższego wyroku.

Za: "Tajny Detektyw" nr 10, rok 2 (6 III 1932)

Wenus, Wulkan i Jan Joniec, katolik

Któż mógł przypuszczać, że mit o pięknej Wenus (w tej roli Sabina Tenzerówna, lat 18), jej niekochanym mężu (no, narzeczonym - tu obsadzony niejaki Wulkan z Krakowa) oraz dzielnym kochanku, Marsie (Jan Joniec, katolik, z wynajętym samochodem) zostanie wystawiony po wielu stuleciach w prowincjonalnej Limanowej?

W dzisiejszej, shomogenizowanej etnicznie, religijnie i językowo Polsce, historie, takie jak ta, muszą budzić zdziwienie. A jednak - przed wojną Polaków w Polsce było niewiele ponad 2/3 (wg. spisu z 1931, gdzie za kryterium identyfikacji przyjęto stosowany język - 68,9%; dla porównania w ostatnim spisie, którego wyniki znamy, czyli tym z 2002, było to ponad 96%), a kocioł narodowościowo-religijny II RP był z jednej strony źródłem wspaniałych kulturowych inspiracji, z drugiej - konfliktów, pogromów i sporów politycznych, przybierających niekiedy formy odrażające z dzisiejszego punktu widzenia (zwłaszcza z perspektywy, kiedy widzimy je jako część szerszego procesu w ówczesnej Europie).

Religijna i nacjonalistyczna zaciekłość nie omijała żadnej chyba grupy w Polsce - fanatycy byli po każdej stronie, choć, z oczywistych względów ilościowych, zapiekłych polakoendekokatolików było pewnie więcej, niż takich Tenzerów z tej opowieści; w każdej setce ludzi odsetek plemiennych świrów jest pewnie podobny. 

Rok temu przytaczałem podobną opowieść z Jordanowa, gdzie nieszczęśliwy romans skończył się, jak w "Romeo i Julii", podwójnym samobójstwem:

http://www.tajnydetektyw.blogspot.com/2011/02/evira-madigan-z-jordanowa.html

Co było dalej z Jońcem i Tenzerówną - nie wiem. Jeśli miała lat 18, to w 1939 była dwudziestopięciolatką. Pierwszych Żydów z Limanowej (dwanaście osób) Niemcy rozstrzelali 12. września, już w dwa dni po zajęciu miasta. Zwłoki znaleziono w kamieniołomie. Sklepy - w tym i sklep Tenzera, jeśli dożył wojny - zamknięto, a towar skonfiskowano. Getto założono w czerwcu 1942 roku - część z 1,5-2 tys. osób zamordowano na miejscu, część deportowano do Nowego Sącza, gdzie gettowym komendantem był - dziwnie się składają nazwiska z funkcjami - Heinrich Haman, tak, Haman, dokładnie jak biblijny łajdak, który chciał wygubić Żydów. Z Nowego Sącza Haman posłał ich dalej do obozów zagłady. Czy była wśród nich Tenzerówna? Czy nazywała się już Sabiną Wulkanową i mieszkała w Krakowie, i to tam trafiła do getta? A może pozostała wierna młodzieńczemu zakochaniu i była Sabiną Jońcową, katoliczką? Czy mimo wszystko się uchowała, jako żydówka Wulkanowa, jako katoliczka Jońcowa? Nie wiem.

Za: "Tajny Detektyw" nr 10, rok 2 (6 III 1932)

Dr Jan "Mabuse" Gagatek przedstawia

"Tajny" rozczula mnie nierzadko swoimi kulturowymi nawiązaniami - a to "Zbójcami" Schillera, a to, jak tym razem, "Doktorem Mabuse" w reżyserii Fritza Langa (choć to, powiedzmy szczerze, był wówczas stosunkowo świeży, bo dziesięcioletni, film sensacyjny - cóż, że arcydzieło kinematografii - czyli dzieliło go od czytelników artykułu tyle, co nas od "Fridy", "Godzin" czy "Chicago").

Osią artykułu, zresztą niespecjalnie ciekawego, jest postać dr. Gagatka i niewybredne - począwszy od tytułu - żarty z jego nazwiska, podobne nieco do żartów z nieszczęsnego pana Kochanka, zamieszanego w dramatyczny trójkąt małżeński. Nasze zdziwienie budzić jednak może fakt, że dworujący sobie z Gagatka autor wcale nie zwrócił uwagi na samego włamywacza - wszak Wlizło to w tej profesji brzmi raczej jak zawodowy pseudonim niż faktyczne nazwisko.

Wklejam tę notkę z jednego jeszcze - poza pyszną końcówką o dr. Mabuse - powodu. "Tajny" nie mógłby oczywiście publikować dziś tak swobodnie zdjęć podejrzanych, oskarżonych a nawet skazanych. Wolno było więcej - i przyjmuję to. Ale opublikowanie zdjęcia Gagatka jako szkraba robi - przynajmniej na mnie, wychowanym w poszanowaniu prawa do prywatności - piorunujące wrażenie.

Za: "Tajny Detektyw" nr 10, rok 2 (6 III 1932)

Spryciarz w sutannie

Redaktor Terlikowski larum gra na swoim tarabanku, że rząd idzie na wojnę z Kościołem, a brzmi to, jakby sięgano do przetartych kiesek, zdzierano ostatnią koszulę z koloratką i z kurnej chaty wypędzano. Śmiejąc się w kułak z Pana redaktora warto przypomnieć, że Komisja Majątkowa, która przez ostatnie lata równo grabiła Skarb Państwa, korzystając z tzw. "zaufania społecznego", nie wzięła się tak znowu znikąd. Owszem, przygarnęła do katolickiego serca i konta pewnego esbeka, ale ma swoich zacnych poprzedników również w szeregach ludzi Kościoła:

Niedoszły misjonarz Nieświcki wprawdzie z klasztoru uciekł, ale opowieść o jego pomysłowości jest tak naprawdę opowieścią o naiwności Polaków, którzy nie spodziewają się, że sutannę - a i krzyż biskupi - nosi niejeden spryciarz, który raz ściągnie smakołyki, cygara i gramofon z płytami, a kiedy indziej połakomi się na coś znacznie większego, jak np. na kilka hektarów. I zawsze znajdzie się jakiś redaktor, który będzie go bronił do upadłego.

Tyle tytułem morału - a w peesie dodam jeszcze, że Pelplin to jedno z najbardziej niezwykłych miejsc w Polsce, maleńka mieścinka z gigantyczną gotycką katedrą (dawnym cysterskim opactwem) i świetnie wyposażonym muzeum diecezjalnym (m.in. Poliptyk Toruński, Madonna Szafkowa, i jedna z niewielu Biblii Gutenberga) - kto nie był, niech koniecznie zawita!



Za: "Tajny Detektyw" nr 10, rok 2 (6 III 1932)